Spring naar content
Naar alle interventies

PRISMA focus op zelfzorg: (preventie) diabetes

PRISMA is een compact zelfmanagement educatieprogramma in groepsverband (twee dagdelen) gericht op het aanleren van zelfmanagement vaardigheden. PRISMA wordt gegeven aan groepen van 8-12 deelnemers door twee hulpverleners getraind in de PRISMA methodiek, in meer dan 30 instellingen in Nederland. PRISMA kan gegeven worden over diabetes type 2 en preventie diabetes type 2.

PRISMA richt zich op risicoperceptie, uitkomstverwachting, self-efficacy en de intentie van de deelnemer om zijn/haar leefstijlgedrag de aankomende drie maanden te veranderen op één van de volgende gebieden: voedingspatroon, activiteitenpatroon, therapietrouw of (professionele) ondersteuning, en daarvoor een persoonlijk actieplan op te stellen met SMART-doelen.
Gezien de PRISMA filosofie ligt het niet vast hoe de groot de verandering in leefstijl moet zijn. Het individu is zelf verantwoordelijk voor de keuzes in zijn/haar leefstijl, en elke verandering daarin, hoe klein ook, levert al winst op voor de gezondheid.

Aard

Bij het ontstaan van diabetes type 2 spelen zowel genetische als omgevingsfactoren een rol. Pathofysiologisch wordt de ontwikkeling van diabetes mellitus type 2 gekenmerkt door 2 verschijnselen: onvoldoende insulinesecretie door bètaceldisfunctie en insulineresistentie in lever-, spier- en vetweefsel. Dit laatste is bekend als het insulineresistentie syndroom of metabool syndroom, een cluster van metabole en hemodynamische afwijkingen met als kenmerken: een grote middelomvang (centrale adipositas), verhoogde bloeddruk, (licht) verhoogde bloedglucose- en insulinewaarden, verhoogde triglyceridenwaarden en verlaagde HDL-cholesterolwaarden (NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, derde herziening).

Ernst

In 2016 waren er 1.084.100 miljoen Nederlanders met diabetes (https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl, CBS gezondheidsenquête). Diabetes komt in bijna alle leeftijdsgroepen meer voor bij mannen dan bij vrouwen. Negen op de tien mensen met diabetes hebben diabetes type 2. In 2016 zijn 73.900 nieuwe patiënten met diabetes bij de huisarts gediagnosticeerd https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl, NIVEL Zorgregistraties eerste lijn). Uit bevolkingsonderzoek Nederland de Maat Genomen (2009/2010) kwam naar voren dat 25% van de mensen tussen 30-70 jaar niet bekend was met het hebben van diabetes (https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl, Blokstra et al., 2011). 750.000 Nederlanders lopen groot risico om diabetes te krijgen: ze hebben een verstoorde suikerhuishouding. Van hen krijgt een derde binnen zes jaar diabetes (Diabetes Fond, 2018).

Spreiding

In Nederland komt diabetes vaker voor bij mensen van Turkse, Marokkaanse en Surinaamse afkomst dan bij de autochtone bevolking (NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, derde herziening). Ook is er een hogere prevalentie onder mensen met een lagere sociaaleconomische status (NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, vierde herziening).

Gevolgen

De gevolgen op langer termijn voor diabetes type 2 zijn groot. Bij diabetes type 2 treden vaak macro- en microvasculaire complicaties op door schade aan bloedvaten en zenuwweefsel, zoals hart- en vaatziekten (hartinfarct, beroerte, doorbloedingsstoornissen van de benen), diabetische retinopathie (blindheid, nierziekten en gevoelloosheid en/of pijn in de ledematen) https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl). Verder hebben mensen met diabetes type 2 een hogere kans om te overlijden dan mensen zonder diabetes (https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl, LASA studie).

In 2016 was doodoorzaak nummer een in Nederland kanker (148.997 mensen, 30%) en nummer twee hart- en vaatziekten (38.613 mensen,26%). Onder de groep overige doodsoorzaken valt onder andere diabetes mellitus (2.889 mensen, 2%).

In de ranglijst van ziekten die de meeste ziektelast met zich meebrengen staan ischemische hartziekten op nummer een (260.200 DALY’s) en beroerte en diabetes mellitus op respectievelijk plaats 2 en 3 (resp. 228.300 en 188.900 DALY’s) (https://www.volksgezondheidenzorg.info.nl).

In 2011 bedroegen de kosten van diabeteszorg bijna 1,7 miljard euro. Het betreft hierbij de zorg voor diabetes type 1 en type 2. In totaal maakten de kosten voor diabeteszorg 1,9% uit van de totale kosten voor de gezondheidszorg in Nederland (https://www.volksgezondheidenzorg.info).

PRISMA is een compact zelfmanagement educatieprogramma in groepsverband gericht op mensen met diabetes type 2 of met een verhoogd risico daarop, die de Nederlandse taal beheersen en in een groep kunnen functioneren. Voor de twee subgroepen (diabetes type 2 en preventie diabetes type 2) is een specifieke PRISMA trainershandleiding beschikbaar gebaseerd op de generieke PRISMA methodiek en inhoudelijk afgestemd op de subdoelgroep.

(Huis)artsen, praktijkondersteuners (praktijk)verpleegkundigen, gespecialiseerde verpleegkundigen, diëtisten, fysiotherapeuten en psychologen kunnen opgeleid worden tot PRISMA trainer.

De deelnemer heeft aan het eind van de cursus de intentie om zijn/haar leefstijlgedrag de aankomende drie maanden te veranderen op één van de volgende gebieden: voedingspatroon, activiteitenpatroon, therapietrouw of (professionele) ondersteuning en heeft hiervoor een persoonlijk actieplan opgesteld (planning).

Opzet van de interventie

De PRISMA cursus voor diabetes bestaat uit 2 dagdelen 3,5 uur met 1 week ertussen en wordt gegeven door 2 hulpverleners die de PRISMA train-de-trainercursus hebben gevolgd.

De PRISMA cursus voor preventie van diabetes bestaat uit 2 dagdelen van 2,5 uur met 1 week ertussen en wordt gegeven door 2 hulpverleners die de PRISMA train-de-trainercursus hebben gevolgd.

Locaties en Uitvoering

PRISMA is geschikt voor zowel de eerste als de tweede lijn. Voor het geven van de cursus is een ruimte nodig waarin 15-20 mensen in een ronde opstelling kunnen zitten. Er moet een flap-over aanwezig zijn en er moet voldoende plaats zijn op de muren om flap-over vellen op te hangen. De ruimte kan zijn in de eigen praktijk, in een buurthuis, een zalencentrum of in het lokale ziekenhuis.

Er zijn momenteel meer dan 30 instellingen die PRISMA diabetes aanbieden. Dit zijn grote zorggroepen maar ook kleinere huisartsenpraktijken, ziekenhuizen en thuiszorginstellingen. PRISMA preventie diabetes is onderzocht in een gerandomiseerd onderzoek en wordt nog niet toegepast in de praktijk.

Voor deelnemers aan de PRISMA cursus

Uitvoering:

  • Voorafgaand aan de PRISMA cursus stellen de trainers voor alle deelnemers een cursusmap samen, genaamd ‘Mijn persoonlijk actieplan’. Deze cursusmap bestaat uit drie onderdelen: een samenvatting van de cursus, het gezondheidsprofiel en het actieplan. De samenvatting van de cursus is te downloaden via www.focusopzelfzorg.nl Het gezondheidsprofiel en het actieplan zijn te bestellen via www.focusopzelfzorg.nl.
  • Voor elke PRISMA cursus is een ‘Mijn persoonlijk actieplannen’ beschikbaar afgestemd op de doelgroep: diabetes en preventie diabetes.
  • Bij aanvang van de PRISMA cursus delen de trainers de cursusmap uit aan de deelnemers.
  • Tijdens het tweede dagdeel van de cursus vult de deelnemer met hulp van de trainers het gezondheidsprofiel en het actieplan in. Na de PRISMA cursus kan de deelnemer de behandelde informatie nog terug lezen in het samenvatting van de cursus.
  • Na de cursus is de PRISMA website voor deelnemers beschikbaar: www.prismacursus.nl. Deze website is ontwikkeld ter ondersteuning van de deelnemer bij zijn gedragsverandering in de periode na de PRISMA cursus. De website bestaat uit drie onderdelen: een interactief educatieprogramma over de risicofactoren van leefstijlgerelateerde ziekten of risico daarop, het gezondheidsprofiel en het actieplan. Het gezondheidsprofiel en het actieplan zijn dezelfde als in de cursusmap maar kunnen nu online indien wenselijk een aantal weken-maanden na de PRISMA cursus nogmaals ingevuld worden (en bewaard worden als PDF). De deelnemer kan deze thuis zelf huis invullen of samen met de hulpverlener tijdens het consult. Er kan indien wenselijk ook opnieuw een actieplan op gesteld worden (bijv. als de deelnemer een ander risicofactor wil gaan aanpakken).

De interventie is een Nederlandse vertaling van een in de UK effectief gebleken interventie. De gedragstheorieën zijn overzichtelijk uitgewerkt in een mooie compacte interventie. De opbouw van de onderbouwing wordt ondersteund door een matrix. 

Voor de uitvoering is een duidelijke handleiding aanwezig. De bijeenkomsten zijn laagdrempelig en sluiten aan bij het tijdsbestek dat mensen vaak aan gezondheid willen spenderen.

Belangrijke documenten

Uitgebreide beschrijving (pdf)

Organisatie

  • Amsterdam UMC locatie VUmc, Diëtetiek en Voedingswetenschappen
  • 020-4443410

Contactpersonen


Beoordeling / erkenning

  • Goed onderbouwd
Dit is een erkende interventie