Spring naar content
Naar alle interventies

Beweeg Bewust

Beweeg Bewust is een 12-weeks programma waarbij volwassenen die niet voldoen aan de beweegrichtlijnen én een chronische ziekte hebben, een actievere leefstijl ontwikkelen. Op basis van de resultaten van vragenlijsten en fysieke tests afgenomen tijdens het intakegesprek worden deelnemers doorverwezen naar het trainingstraject. In het trainingstraject sporten de deelnemers onder begeleiding van een professional in een Small Group, dit betreft een kleine groep bestaande uit twee tot maximaal zes personen. Na 12 weken volgt een evaluatiegesprek waarbij dezelfde vragenlijsten en fysieke tests worden afgenomen als bij het intakegesprek. Daarnaast wordt gesproken over het vervolg van deelnemers. Alles met als doel dat deelnemers duurzaam een actievere leefstijl hanteren (i.e. deelnemers voldoen aan de Beweegrichtlijnen en/of sporten twee wekelijks). Dit werkblad richt zich op het trainingstraject van Beweeg Bewust.

Volgens de nieuwe beweegrichtlijnen zouden volwassenen wekelijks ten minste twee en een half uur matig intensief moeten bewegen. Daarnaast worden spier- en botversterkende activiteiten aanbevolen (Gezondheidsraad, 2017a). In Nederland voldoet 58% van de volwassenen aan deze beweegrichtlijn. Van de volwassene met een langdurige ziekte voldoet 50% aan de beweegrichtlijnen. Kijkend naar verschillende soorten aandoeningen, voldoet 48% van de mensen met astma aan de beweegrichtlijnen, 41% van de mensen met hoge bloeddruk en 35% van de mensen met COPD (sport en bewegen in cijfers, 2021). Lichamelijke inactiviteit is de belangrijkste oorzaak voor een kwart van de diagnoses diabetes, hartziekten en borst- en darmkanker. Bij personen met obesitas bevordert lichamelijk inactiviteit het krijgen van co-morbiditeit (Booth, Robers & Laye, 2012). Daarnaast kan inactiviteit leiden tot verminderde cognitieve functies, een verminderde geestelijke gezondheid, osteoporose en osteoartritis (Kramer, Colcombe, McAuley, Scalf, & Erickson, 2005; Albert, Crow, Malau-Aduli & Malau-Aduli, 2020). Voldoende bewegen verlaagt daarentegen het risico op chronische ziekten als diabetes, hart- en vaatziekten, depressieve symptomen en bij ouderen, botbreuken. Voor mensen die al een chronische ziekte hebben, neemt het risico op het krijgen van nog een chronische ziekte (multimorbiditeit) of op het verergeren van hun huidige ziekte af. Daarnaast ervaren mensen met een chronische ziekte een verbeterede kwaliteit van leven wanneer zij voldoende bewegen (Mendis, Puska & Norrving, 2011; Bullard et al. 2019). Uit onderzoek blijkt dat de gunstige effecten van bewegen toenemen naarmate de hoeveelheid beweging toeneemt (Gezondheidsraad, 2017a). Mensen met een chronische ziekte geven aan ondersteuning nodig te hebben bij het vinden en beoefenen van geschikte beweegactiviteiten (Groothuis & Preller, 2016). Lichamelijke- en gezondheidsklachten belemmeren personen met een chronische ziekte namelijk het meest bij lichamelijk actief te zijn (Chorus, Hopmand-Rock, 2003; Bullard et al. 2019). Een sportprofessional kan deze belemmeringen wegnemen door advies en ondersteuning op maat te bieden (Hoogendoorn & Hollander, 2017). Om ervoor te zorgen dat deze mensen meer gaan bewegen is een samenwerking tussen zorgverleners en sportprofessionals van belang. Zorgverleners kunnen ervoor kiezen om in plaats van medicatie bewegen voor te schrijven. Dit kan de druk op de zorg verminderen (Albert, Crow, Malau-Aduli & Malau-Aduli, 2020). Mede daardoor is Beweeg Bewust ontwikkeld, waarbij zorgverleners en sportprofessionals samenwerken om mensen met een chronische ziekte meer te laten bewegen. Beweeg Bewust ondersteunt personen hierbij door samen te kijken naar een passend sport- en beweegaanbod.

Beweeg Bewust richt zich op volwassenen met een chronische ziekte, die niet voldoen aan de beweegrichtlijnen en onder behandeling zijn van een eerste- of tweedelijns zorgverlener.
De doelgroep voor het trainingstraject zijn deelnemers die onvoldoende fysieke capaciteit bezitten, blijkend uit de fysieke tests afgenomen in het intakegesprek.

De intermediaire doelgroep binnen Beweeg Bewust zijn de eerste- en tweedelijnszorgverleners werkzaam in de betreffende gemeente die potentiële deelnemers doorverwijzen naar het programma. Denk hierbij aan (huis)artsen, medisch specialisten, fysiotherapeuten, leefstijlcoaches en diëtisten. Deze doorverwijzingen naar Beweeg Bewust zijn essentieel voor een goed bereik van de interventie.
Daarnaast behoren sport- en beweegaanbieders in de gemeente tot de intermediaire doelgroep. Het doel is dat alle deelnemers van Beweeg Bewust uiteindelijk sporten en bewegen binnen dit sportaanbod. Om de deelnemers aan het sporten en bewegen te houden is het dan ook van belang dat voldoende sport- en beweegaanbod is binnen de gemeente.

Hoofddoel

Het hoofddoel van Beweeg Bewust luidt als volgt: ‘Deelnemers hebben door Beweeg Bewust na 12 weken een actievere leefstijl (i.e. deelnemers voldoen aan de beweegrichtlijn en/of sporten twee wekelijks) ontwikkeld en behouden deze tot minimaal 1 jaar na start’.

Subdoel

Naast dit hoofddoel heeft Beweeg Bewust ook een aantal subdoelen. De subdoelen zijn voorwaardelijk om het hoofddoel te behalen. Deze subdoelen zijn gerangschikt op basis van de componenten van het COM-B model. De COM-B vragenlijst wordt ingezet om zicht te krijgen op het huidige beweeggedrag van de deelnemer (Michie, Van Stralen & West, 2011). De vragenlijst bestaat uit vragen gericht op de capaciteit, motivatie en gelegenheid (Bijlage handleiding). Per onderdeel komt een score uit deze vragenlijst. Hierbij scoren de deelnemers voldoende bij een score van 6 of hoger.

Capaciteit:

  • Na 12 weken beschikt 75% van de deelnemers volgens de COM-B vragenlijst over voldoende (6 of hoger) kennis over het belang, de uitvoering, en de effecten van lichamelijke activiteit;
  • Na 12 weken tonen de fysieke testen aan dat 100% van de deelnemers beter scoort op kracht, conditie, lenigheid en/of balans ten opzichte van de scores uit de 0-meting.

Motivatie:

  • Na 12 weken beschikt 80% van de deelnemers volgens de COM-B vragenlijst over voldoende (6 of hoger) motivatie om lichamelijk actief te zijn;
  • 100% van de deelnemers heeft na 12 weken voldoende zelfvertrouwen om lichamelijk actief te zijn.

Gelegenheid:

  • Na 12 weken ervaart 75% van de deelnemers volgens de COM-B vragenlijst over voldoende (6 of hoger) gelegenheid om lichamelijk actief te zijn;
  • Na 12 weken ervaart 75% van de deelnemers volgens de COM-B vragenlijst sociale steun (6 of hoger) ten aanzien van lichamelijke activiteit.

De subdoelen zijn meetbaar gemaakt middels percentages. De interventie Beweeg Bewust wordt al meerdere jaren uitgevoerd. Voorgaande jaren scoorde na 12 weken 70% van de deelnemers voldoende op kennis, motivatie en gelegenheid. Met een aantal doorontwikkelingen is het doel dat dit nu wordt verhoogd naar 75% tot 80%. Daarnaast lieten in het verleden vrijwel alle deelnemers, na 12 weken een verbeterde score zien op de fysieke tests en zelfvertrouwen. Aan de hand van de doorontwikkelingen is het streven dat dit voor alle deelnemers geldt, vandaar de 100%.

Opzet van de interventie

Beweeg Bewust kent twee beweegtrajecten (figuur 1). Wanneer uit de tests afgenomen tijdens het intakegesprek blijkt dat een deelnemer voldoende fysieke capaciteit bezit, wordt het coachingstraject gestart. De deelnemer gaat zelfstandig bewegen, bijvoorbeeld bij een sportvereniging. Daarnaast ontvangt de deelnemer 12 weken e-coaching. Wanneer de deelnemer onvoldoende fysieke capaciteit bezit, wordt het trainingstraject gestart. Dit werkblad richt zich enkel op het trainingstraject.

Het traject van voorbereiden, uitvoeren en evalueren ziet er bij het trainingstraject als volgt uit:

Voorbereidingsfase

De eerste stap die de sportprofessional in de voorbereiding neemt, is het verkennen van de sport- en beweegmogelijkheden in de gemeente. Daarnaast verkent de sportprofessional welke zorgverleners in de gemeente werkzaam zijn met volwassenen met een chronische ziekte. Deze verkenning staat in het teken van het vinden van potentiële partners. Wanneer een zorgverlener open staat voor een samenwerking worden gesprekken gevoerd, draagvlak creëren staat in deze gesprekken centraal (Bijlage handleiding Beweeg Bewust).

Uitvoeringsfase

  • Doorverwijzing door zorgverlener
  • Intakegesprek
  • Trainingstraject
  • Evaluatiegesprek
  • Follow-up

Evaluatiefase

  • Terugkoppeling naar zorgverlener
  • Evaluatie partners

Locaties en Uitvoering

Uitvoerende organisaties

Beweeg Bewust is een beweeginterventie ontwikkeld met – en voor zorgverleners. Het is wenselijk dat de interventie door een onpartijdige partij wordt geïmplementeerd en uitgevoerd, zoals een gemeentelijke sportorganisatie of een aan de gemeente gelieerde sportorganisatie. Een sportprofessional (denk aan een bewegingsagoog, sportkundige of fysiotherapeut) kan de interventie implementeren en uitvoeren.

De zorgverleners, bijvoorbeeld een (huis)arts, medisch specialist, fysiotherapeut, leefstijlcoach of diëtist hebben de taak om patiënten te motiveren en aan te melden voor Beweeg Bewust. Vervolgens neemt de sportprofessional de patiënt vanuit de praktijk aan de hand om te komen tot blijvende beweegdeelname.

Locaties

Het intake- en evaluatiegesprek vindt plaats in de praktijk van de doorverwijzer. Deze gesprekken kunnen plaatsvinden in een standaard spreekkamer. De benodigde materialen worden door de sportprofessional meegenomen.

De Small Group Trainingen kunnen op verschillende locaties georganiseerd worden. Voorbeelden hiervan zijn fysiotherapiepraktijken, fitnesscentra, sportzalen, sportvelden of openbare sportvoorzieningen. Afhankelijk van de locatie dient de sportprofessional sportmaterialen mee te nemen. Bij de voorbereiding van de training zal rekening gehouden moeten worden met de locatie, (mee te nemen) materialen en mogelijkheden.

Ondersteuning door interventie-eigenaar

Sportprofessionals of (gemeentelijke) sportorganisaties die Beweeg Bewust in hun lokale context willen implementeren nemen contact op met de interventie-eigenaar van Beweeg Bewust, Maastricht Sport. De contactpersoon vanuit Maastricht Sport zal de initiatiefnemer ondersteunen bij de implementatie van Beweeg Bewust. Hierbij wordt gekeken naar het creëren van draagvlak, het lokale projectplan, trainen van sportprofessionals en de benodigde materialen.

Lokale uitrol Beweeg Bewust

Wanneer een sportprofessional of (gemeentelijke) sportorganisatie besluit aan de slag te gaan met Beweeg Bewust zullen verschillende stappen doorlopen worden. Allereerst is het van belang om een inventarisatie te maken van de zorgverleners en het sport- en beweegaanbod in de gemeente. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van de sociale kaart van de betreffende gemeente. Wanneer blijkt dat er voldoende zorgverleners en sport- en beweegaanbieders in de gemeente zijn, is het van belang draagvlak te creëren onder deze potentiële partners. Dit gebeurt door het geven van uitleg en informatie over de interventie en de rol van de zorgverleners, sportprofessionals en sportaanbieders. De interventie-eigenaar zal hiervoor informatiematerialen ter beschikking stellen.

Wanneer tenminste één zorgverlener met een sportprofessional of (gemeentelijke) sportorganisatie wil samenwerking kan de volgende stap in het implementatieproces gezet worden. Namelijk het formeren van een projectgroep, het benoemen van de projectleider en het opstellen van het projectplan. Het projectplan kan voor feedback naar de interventie-eigenaar gestuurd worden. Vervolgens zal de interventie-eigenaar de training voor sportprofessional(s) verzorgen.

Parallel organiseert de projectgroep enkele praktische zaken. Voor de intake- en evaluatiegesprekken verzorgt de zorgverlener een ruimte. De sportprofessional zorgt voor een binnen- of buitensport locatie waar de Small Group Trainingen kunnen plaatsvinden. Daarnaast is de sportprofessional verantwoordelijk voor de aanschaf van materialen die nodig zijn voor het intake- en evaluatiegesprek en de Small Group Trainingen (zie tabel 1, materialen). De interventie-eigenaar stelt werkdocumenten beschikbaar, zoals:

  • Handleiding;
  • Promotiematerialen;
  • Intake- en evaluatieformulier;
  • Trainingsformatie en voorbeeldlessen;
  • Monitoringsoverzicht.

Werving:

De zorgverleners ontvangen een informatiebulletin waarin staat beschreven wat Beweeg Bewust inhoudt, de werkwijze en wat de rol- en taakverdeling is binnen deze interventie (bijlage handleiding).

Voor de werving van deelnemers zijn promotiematerialen beschikbaar die verspreid worden onder de zorgverleners. In de praktijk van de zorgverlener kan een poster en/of banner gehangen worden en flyers worden neergelegd in de wachtkamer (bijlage handleiding).

Wanneer een deelnemer is doorverwezen voorziet de sportprofessional de deelnemer van een Beweeg Bewust boekje en beweegkaarten voor thuis.

Uitvoering:

Voor de uitvoering van Beweeg Bewust zijn verschillende materialen nodig. De uitvoerder van Beweeg Bewust kan bij de voorbereiding gebruik maken van de ‘handleiding werkwijze Beweeg Bewust’. Tijdens de uitvoering wordt gebruik gemaakt van het intakeformulier, trainingsformat en evaluatieformulier (bijlage handleiding).

In Tabel 1 staat weergegeven welke materialen voor de voorbereiding, uitvoering van de intakegesprekken, Small Group Trainingen en evaluatiegesprekken nodig zijn.

Zie in het werkblad: Tabel 1. Materialen

Evaluatie zorgverleners:

Voor de terugkoppeling naar de zorgverleners is een overzicht c.q. database van de deelnemers nodig. Persoonsgegevens, uitslagen van de fysieke tests, vragenlijsten en de aanwezigheid bij trainingen worden in deze database genoteerd. Op basis van dit document wordt (mits de deelnemer hiermee akkoord is) een periodieke terugkoppeling gegeven aan de zorgverleners.

Goed

De interventie biedt ruimte voor maatwerk en is er nagedacht over wat nodig is nadat het 12 weken durende trainingstraject is afgerond.

Belangrijke documenten

Uitgebreide beschrijving (pdf)

Contactpersonen

Beoordeling / erkenning

  • Goed onderbouwd
Dit is een erkende interventie