Spring naar content
Naar alle interventies

KERNgezond Fris & Fruitig

KERNgezond Fris & Fruitig (verder te noemen KERNgezond F&F) is een integraal concept gericht op gezondheidsbevordering, sportstimulering en normen en waarden. KERNgezond F&F draait om kennismaking, bewustwording en motivatie, bij zowel kinderen als hun ouders/opvoeders. Zij worden gewezen op de mogelijkheden rondom gezonde voeding, gezond bewegen en gezond gedrag. Het gaat om een positieve benadering van het probleem; plezier maken en beleving staan centraal binnen KERNgezond F&F. De interventie is uniek door het inzetten van topsporters die als voorbeeldfunctie voor de jeugd fungeren. Daarnaast maakt KERNgezond F&F gebruik van een lokale benadering door samen te werken met ten minste de gemeente, scholen, (lokale) ondernemers, sportverenigingen en topsporters. Deze lokale benadering is essentieel voor het succes van KERNgezond F&F.

Overgewicht en obesitas

Overgewicht en obesitas; een onderwerp dat niet meer uit de samenleving is weg te denken (WHO, 2004). Obesitas onder kinderen neemt alarmerende proporties aan in veel landen en vormt een dringende en serieuze uitdaging (WHO, 2016).

Uit de Landelijke groeistudie van TNO blijkt dat sinds 1980 het aantal kinderen in Nederland (tussen de 2 en de 21 jaar) met overgewicht alleen maar is toegenomen. In 1980 had 6% van de kinderen in Nederland overgewicht, tegenover 11% in 1997 en in 2010 had 14% van de kinderen overgewicht. Ook de laatste jaren heeft er nog een stijging plaatsgevonden van het aantal kinderen met overgewicht en obesitas. In 2017 had 13,1% van de kinderen in de leeftijd van 4 t/m 11 jaar overgewicht en 3,3% obesitas (CBS i.s.m. RIVM, 2017).

Tegenwoordig groeien veel kinderen op in een omgeving die het aankomen in gewicht en obesitas aanmoedigt. Er zijn veel veranderingen in de beschikbaarheid van voedsel en het soort voedsel. Kinderen worden blootgesteld aan energierijk, maar voedingswaarde-arm voedsel, welke gemakkelijk beschikbaar zijn en ook nog eens goedkoop. Daarbij wordt er meer tijd gespendeerd aan scherm-gebonden en sedentaire activiteiten en daarbij zijn de mogelijkheden voor fysieke activiteit (zowel binnen als buiten school) afgenomen (WHO, 2016). Veranderingen in de fysieke activiteit en het eetpatroon zijn vaak het resultaat van ecologische en maatschappelijke veranderingen en worden vaak geassocieerd met gebrek aan beleid in sectoren zoals gezondheid, transport, omgeving, voedselverwerking, distributie, marketing en onderwijs (WHO, 2018).

Deze veranderingen in het eetpatroon en fysieke activiteiten resulteert in een energie disbalans (WHO, 2016). Deze disbalans tussen (te weinig) beweging en (een te hoge) voedingsinname draagt bij aan de ontwikkeling van overgewicht (Dehghan, Akhtar-Danesh & Merchant, 2005). Om overgewicht en obesitas op latere leeftijd te voorkomen, is het belangrijk kinderen al op vroege leeftijd bewust te maken van een gezonde leefstijl (Horodyski, Baker, Coleman, Auld, & Lindau, 2011).

Kinderen met overgewicht hebben twee- tot tienmaal zoveel kans om als volwassene overgewicht te ontwikkelen in vergelijking tot leeftijdsgenootjes met een normaal gewicht (Singh, Mulder, Twisk, van Mechelen & Chinapaw, 2008). Het hebben van obesitas als kind zijnde is een sterke voorspeller van volwassen obesitas (WHO, 2016; WHO, 2018).

Het hebben van een verhoogd BMI is een belangrijke risicofactor voor niet-overdraagbare ziekten zoals hart- en vaatziekten, diabetes, aandoeningen aan het bewegingsapparaat en sommige vormen van kankers. Met een toename van de BMI neemt het risico voor deze ziekten ook toe (Nijboer & van Alst, 2005; WHO, 2018).

Daarnaast hebben dikke kinderen, vooral meisjes, hebben vaak te maken met stigmatisering (Tang-Péronard & Heitmann, 2008).

Sociaal emotionele ontwikkeling

Vanuit zowel de overheid en onderwijs is steeds meer aandacht voor de sociaal emotionele ontwikkeling van kinderen. Mensen met overgewicht hebben vaak te maken met stigmatisering en lopen meer kans op psychische en psychosociale problemen zoals eenzaamheid, verdriet en gespannenheid (Jansen, Havermans, Nederkoorn & Roefs, 2008). Kinderen met overgewicht hebben vaak een negatief zelfbeeld, worden gepest en kunnen sociaal geïsoleerd raken (van Wijnen, Boluij, Hoeven-Mulder, Bemelmans, Wendel-Vos, 2009).

Een van de problematieken die onder de sociale emotionele ontwikkeling valt is pesten. Helaas blijkt pesten nog steeds een probleem op onder andere basisscholen. Uit het Landelijk Onderzoek Pesten (2012) kwam naar voren dat 16% van de leerlingen in het basisonderwijs werd gepest. Hiervan gaf 20% aan dagelijks en 36% wekelijks te worden gepest (Heuveln, van der Gaag en Duiven, 2012). Uit onderzoek in 2016 komt naar voren dat 10% van de leerlingen uit groep 7 en 8 zijn gepest (Scholte, Nelen, de Wit & Kroes, 2016). Uit onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Utrecht, Rijksuniversiteit Groningen, het Trimbos Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen en de Vrije Universiteit Amsterdam kwam naar voren dat bijna een derde van de leerlingen in het primair onderwijs wel eens wordt gepest op school. Daarbij wordt ongeveer één op de veertien kinderen (ongeveer 7%) meerdere keren per week gepest (Orobio de Castro et al., 2018). Doordat pesten een subjectief begrip is en alle onderzoeken dit begrip anders definiëren, is het lastig de onderzoeken met elkaar te vergelijken.

Uit onderzoek van Losekama, Goetzkya, Kraelinga, Riefb, en Hilbert (2010) blijkt dat pesten een schadelijke invloed heeft op de lichamelijke activiteit bij kinderen. Daarnaast komt een ongezonde leefstijl vaker voor bij kinderen met emotionele- en gedragsproblemen (Gezondeschool.nl, 2015).

Het is daarom van belang dat interventies die zich richten op bewegen, zich ook richten op het verminderen van pest gedrag (Losekama et al, 2010).

Gezien het belang van de sociaal emotionele ontwikkeling van kinderen, speelt dit in KERNgezond F&F ook een belangrijke rol, vertaald als gezond gedrag.

De primaire doelgroep van KERNgezond Fris & Fruitig (verder te noemen KERNgezond F&F) zijn basisschoolleerlingen uit de bovenbouw (in de leeftijd van 8 t/m 12 jaar).

De intermediaire doelgroep van de interventie zijn leerkrachten en ouders/opvoeders.

De interventie is niet direct gericht op de leerkrachten en ouders/opvoeders, maar zij worden wel geïnformeerd en meegenomen in het proces. Zij worden gezien als een belangrijke intermediaire doelgroep, aangezien zij veel invloed hebben op het gedrag van de primaire doelgroep.

Hoofddoel

Het hoofddoel van het project KERNgezond F&F is dat basisschoolkinderen van de bovenbouw na KERNgezond F&F regelmatiger bewegen, gezonder eten en zich socialer gedragen naar klasgenoten en de sociale omgeving, om zo een gezondere leefstijl te ontwikkelen.

Toelichting:

Kinderen met overgewicht hebben vaak te maken met stigmatisering, lopen meer kans op psychische en psychosociale problemen en hebben vaak een negatief zelfbeeld. Binnen KERNgezond F&F maken we bespreekbaar hoe je met elkaar om gaat (sociale vaardigheden; gezond gedrag) en dat iedereen gelijk is (dik, dun, klein, groot). Dit wordt binnen KERNgezond F&F vertaald als gezond gedrag.

Subdoel

1. Subdoelen primaire doelgroep

Subdoelen gezonde voeding

  • de kinderen hebben meer kennis van ontbijten en gezonde voeding;
  • de kinderen zijn zich meer bewust het belang van ontbijten en gezonde voeding;
  • de kinderen zijn gemotiveerd elke dag te ontbijten en gezonder te eten;

Subdoelen gezond bewegen

  • de kinderen hebben meer kennis van het belang van voldoende bewegen/buiten spelen;
  • de kinderen ervaren hoe zij op verschillende manieren meer kunnen bewegen;
  • de kinderen zijn zich meer bewust van het belang van voldoende bewegen/buiten spelen;
  • kinderen zijn gemotiveerd om meer te bewegen;

Subdoelengezond gedrag

  • de kinderen hebben meer kennis van het belang van gezond gedrag (sociale vaardigheden);
  • de kinderen zijn bewuster met hun eigen gedrag (sociale vaardigheden) en dat van hun omgeving bezig, en
  • de kinderen zijn gemotiveerd gezond gedrag te vertonen (sociale vaardigheden).

2. Subdoelen intermediaire doelgroep

  • leerkrachten zijn gemotiveerd om gedurende het schooljaar ook buiten de ‘KERNgezond F&F-activiteiten aandacht aan de thema’s gezonde voeding, gezond bewegen en gezond gedrag te besteden, en
  • ouders/opvoeders van de KERNgezond F&F leerlingen hebben kennis van KERNgezond F&F en hun eigen rol bij het ontwikkelen van een gezonde leefstijl bij hun kinderen.

Opzet van de interventie

KERNgezond F&F speelt in op gezonde voeding, gezond bewegen en gezond gedrag, waarbij plezier en beleving centraal staan. Middels zes tot acht activiteiten, gericht op een of meerder pijlers, zien de kinderen dat gezond leuk is. Per kern wordt een werkgroep gevormd waarin ten minste één leerkracht per school van een deelnemende klas inzit samen met één persoon van de organiserende partij. De personen binnen de werkgroep zijn degenen waar gedurende het schooljaar contact mee is m.b.t. alles wat relevant is voor de school betreffende KERNgezond F&F. In samenspraak met de scholen worden de activiteiten ingepland in het programma en planning van de scholen. Gedurende het schooljaar worden zes tot acht activiteiten georganiseerd voor de leerlingen (inclusief een familieactiviteit).

De beleving van KERNgezond F&F wordt nog extra versterkt door de inzet van topsporters; een topsporter spreekt tot de verbeelding bij kinderen wanneer hij/zij vertelt over voeding, beweging, het belang van normen en waarden zowel op als buiten het veld. Voor de eisen waaraan een topsporter aan moet voldoen, zie de randwaarden.

Initiatiefnemer / uitvoerende partij

De interventie kan zowel uitgevoerd worden door profit als non-profit organisaties met affiniteit voor sport en gezondheid en ervaring met het organiseren van activiteiten voor de doelgroep. Er kan bijvoorbeeld gedacht worden aan welzijnsorganisaties, overkoepelende onderwijsinstellingen, diëtisten, sportbedrijven of soortgelijke bedrijven en instellingen. Daarbij is het van belang dat de organiserende partij lokale partners kan verbinden met elkaar. Ook een gemeente kan besluiten om KERNgezond F&F uit te voeren (eventueel de combinatiefunctionaris / buurtsportcoach).

Voor meer informatie omtrent de initiatiefnemer / uitvoerende partij wordt verwezen naar hoofdstuk 2, uitvoering, type organisatie.

In tabel 1 is de opzet van de interventie opgenomen.

Tabel Te nemen stappen organisatie KERNgezond F&F

Stap 1 Contact gemeente

Continue

Stap 2 Werving scholen en vorming werkgroep

Stap 3 Overall planning KERNgezond F&F-activiteiten maken

Stap 4 Overleg werkgroep

Stap 5 Voorbereiding KERNgezond F&F-activiteiten deel 1

Stap 6 Uitvoering KERNgezond F&F-activiteiten deel 1

Stap 7 Evaluatie KERNgezond F&F deel 1 en deel 2 bespreken

Stap 8 Voorbereiding KERNgezond F&F-activiteiten deel 2

Stap 9 Uitvoering KERNgezond F&F-activiteiten deel 2

Stap 10 Vervolg KERNgezond F&F (volgend schooljaar) bespreken met de scholen

Stap 11 Overall planning volgend schooljaar

Stap 12 Evaluatie KERNgezond F&F deel 2 en voorbereiding nieuwe schooljaar

Stap 13 Terugkoppeling alle stakeholders

Locaties en Uitvoering

In tabel 2 is voor de meest voorkomende activiteiten weergegeven waar de interventie wordt uitgevoerd, wat de inhoud is van de activiteit en wie betrokken is bij de uitvoering. Belangrijk om voorafgaand te benoemen is dat voor élke activiteit geldt dat de algehele coördinatie en organisatie in handen is van de organiserende partij. Dit staat niet apart in het schema benoemd.

Vanwege de complexiteit en de lokale benadering van de interventie is er geen implementatieplan. De interventie wordt mondeling overgedragen middels een verplichte training. Verder zijn er ondersteunende middelen beschikbaar (zie pagina 20 voor een overzicht van de materialen en zie de handleiding voor een beschrijving van de materialen). Sport-Company heeft jarenlange ervaring met KERNgezond F&F en de organisatie van andere sport gerelateerde evenementen, waardoor zij als vraagbaak dienen voor organiserende partijen. Er kan op ieder moment contact worden opgenomen met Sport-Company.

Er zijn diverse fasen welke worden doorlopen voor de implementatie. Hoewel er geen implementatieplan is, zijn er wel enkel aandachtspunten per fase.

Disseminatiefase

Bij deze fase is het belangrijk de betrokken personen en instellingen via persoonlijke benadering bekend te maken met KERNgezond F&F. Hiervoor is een presentatie beschikbaar. Daarnaast zijn er drie filmpjes van KERNgezond F&F beschikbaar (de missie, de drie pijlers en testimonial) om de organisaties kennis te laten maken met KERNgezond F&F en de ervaringen van betrokkenen te delen.

Adoptiefase

Wanneer de stakeholders besluiten de interventie in te voeren, moeten de leerkrachten worden gemotiveerd. Dit kan vanuit de projectcoördinator als vanuit bestuurlijk niveau (het schoolstichtingbestuur en/of de directie van de school). Ook wordt het aanbevolen de ouders in te lichten over de interventie.

Uitvoeringsfase

Om de interventie uit te voeren zoals ontwikkeld wordt een training gevolgd. Daarnaast is er een handleiding beschikbaar. Ook blijft Sport-Company vraagbaak voor de organisaties.

Behoudfase

Om ervoor te zorgen dat de stakeholders de interventie verankeren, is het van belang om met de betrokken partijen een convenant te sluiten. Na een pilot in het eerste jaar wordt aanbevolen een driejaarlijks convenant af te sluiten met de betrokken partijen. In het convenant worden afspraken gemaakt hoe KERNgezond F&F structureel voortgezet kan worden. Ook kan, afhankelijk van de partner, worden opgenomen of financiële middelen beschikbaar worden gesteld. Daarnaast wordt gestreefd beleid ten aanzien van de drie pijlers (gezond bewegen, gezonde voeding en gezond gedrag) op te nemen in het beleid van de scholen. Wanneer scholen graag hun beleid op het gebied van bewegen, voeding en/of gedrag aan willen passen, wordt aangeraden contact op te nemen met de GGD. De GGD kan hierbij ondersteuning bieden.

In tabel 4 zijn de beschikbare materialen voor de werving, uitvoering en evaluatie opgenomen.

Tabel Beschikbare materialen betreffende werving, uitvoering en evaluatie KERNgezond F&F

Werving

werven diverse partijen

presentatie

drie filmpjes KERNgezond F&F (missie, drie pijlers en testimonial)

bekendheid KERNgezond F&F

posters ambassadeurs

posters partners

Uitvoering

Voor elke activiteit

standaard draaiboek

format persbericht

format nieuwsbrief ’t Tussendoortje

KERNgezond F&F sticker

KERNgezond F&F-poster voor in de klas

Partjes van het KERNgezond F&F-logo voor op de poster

Ontbijt

boodschappenlijst

certificaat

stoplichtenquiz

Binnensporten

Buitensporten

mail verenigingen

tijdschema

invullingen (spellen)

Smaaklessen

recepten

gezonde traktaties

zintuigentest

KERNgezond F&F (kerst)menu

suikerquiz

quiz over verbranden bepaalde producten

quizzen over groenten en fruit, bijv vergeten groenten

De Held

uitwerking de Held

DVD de Held

Opstekers en afbrekers

uitwerking opstekers en afbrekers

Fair-play

uitwerking fair-play

presentatie

Culinaire speurtocht

invulling onderdelen (bijv. zintuigentest)

Bezoek teler / melkveebedrijf

verschillende invullingen afhankelijk van bedrijf

Bezoek zorgboerderij

verschillende invullingen afhankelijk van bedrijf

Bezoek zorginstelling

verschillende invullingen afhankelijk van bedrijf

Slotactiviteit

verschillende invulling afhankelijk van soort activiteit

Evaluatie

Procesevaluatie

evaluatieformulier voor scholen

Effectevaluatie

vragenlijst (begin- en eindmeting)

Overig

KERNgezondTV

KERNgezondTV wordt wekelijks (m.u.v. de schoolvakanties in het zuiden) op Youtube geplaatst.

Een uitgebreide beschrijving van de beschikbare materialen is opgenomen in de handleiding.

Alle materialen, m.u.v. de KERNgezond F&F sticker, het certificaat, de posters van ambassadeurs/partners, worden na het volgen van de KERNgezond F&F training digitaal beschikbaar gesteld.

Belangrijke documenten

Contactpersonen

Beoordeling / erkenning

  • Goed beschreven
Dit is een erkende interventie