Spring naar content
Naar alle interventies

RealFit

Aard

Overgewicht is een sterk groeiend volksgezondheidsprobleem in Nederland, vanwege de toenemende prevalentie onder kinderen en volwassenen en de risico’s die daarmee gepaard gaan.

Het percentage jongeren van 12 tot 18 jaar met overgewicht en obesitas is tussen 1990 en 2018 significant gestegen, zowel bij jongens als bij meisjes (RIVM, Volksgezondheidenzorginfo 2020).

In 2017 had van de jongeren van 12 tot en met 17 jaar oud 14.2% overgewicht, waarvan 2,2% obesitas. In deze leeftijdsgroep komt zowel overgewicht als obesitas meer voor bij meisjes (15,2%) dan bij jongens (12,8%) (CBS, 2017). 

In het HBSC-onderzoek 2017 (Health Behavior in School-aged Children) is aan jongeren gevraagd of ze naar hun mening overgewicht hebben. 33,8 procent van de middelbare scholieren vond zichzelf te dik. Meisjes vonden zich vaker te dik dan jongens. Bij de meisjes in het voortgezet onderwijs ging het om 44,8 procent en bij jongens om 26,7 procent. De verschillen tussen jongens en meisjes zijn significant.

Onderzoek toont daarnaast aan dat het geen seculiere trend is: het geboortegewicht is niet gestegen afgelopen decennia. De stijging in gewicht wordt pas vanaf het vierde levensjaar zichtbaar, en is dus een gevolg van leefstijl (Ernst et al. 2012).

Spreiding

In westerse landen komt overgewicht het meeste voor bij personen met een lagere sociaaleconomische status, kinderen van alleenstaande ouders en kinderen die in de stad wonen (Liem, 2010; NJI, 2013).

Volgens het HBSC-onderzoek 2017 (Health Behavior in School-aged Children) hebben leerlingen in het voortgezet onderwijs met een niet-westerse migratieachtergrond ongeveer twee keer zo vaak overgewicht dan leerlingen zonder een migratieachtergrond. Voor lichaamsgewicht tonen jongeren van hogere opleidingsniveaus een gunstiger beeld dan van de lagere niveaus: van de VMBO-b- en VMBO-t- leerlingen heeft respectievelijk 18 en 12 procent overgewicht, tegenover 7 en 6 procent van de HAVO- en VWO- leerlingen.

Middelbare scholieren uit minder welvarende gezinnen bewegen minder vaak, sporten minder vaak intensief en hebben vaker overgewicht dan middelbare scholieren uit gezinnen met een hoge welvaart. In het voortgezet onderwijs bewegen scholieren uit onvolledige gezinnen minder vaak dan scholieren uit volledige gezinnen en zij voelen zich vaker te dik.

Gevolgen

et hebben van overgewicht kan vervelende gevolgen hebben voor jongeren. Overgewicht en obesitas leidt ook bij jongeren tot een verhoogde kans op type 2 diabetes, hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en orthopedische klachten (Ogden, Carroll, & Flegal, 2003; Nationaal Kompas, 2013; Sherry & Dietz, 2004). Daarnaast kan overgewicht en obesitas bij jongeren leiden tot psychische problemen doordat ze vaker gepest en gestigmatiseerd worden (NCJ, 2014). Dit kan leiden tot een lagere zelfwaardering, onzekerheid en zelfs depressie (Strauss, 2000). Griffiths onderzocht in een prospectieve cohortstudie de relatie tussen obesitas en pesten (Griffiths, Wolke, Page & Horwood, 2006). Zowel jongens als meisjes met obesitas liepen een verhoogd risico om later gepest te worden. Ook uit een crosssectioneel onderzoek van Analitis kwam naar voren dat kinderen met overgewicht en obesitas vaker worden gepest (Analitis et al., 2009). Dat vergroot de kans op een lage zelfwaardering en daarmee samenhangende psychosociale problemen, zoals verdriet en eenzaamheid.

Als het overgewicht en de oorzaken ervan niet worden aangepakt, kan overgewicht overgaan in obesitas. Obesitas brengt nog meer risico’s mee, zoals een slechtere algemene gezondheid en beperkingen bij alledaagse activiteiten. Uit een onderzoek blijkt dat kinderen met obesitas een vergelijkbare kwaliteit van leven rapporteren als kinderen met kanker. (NJI, 2020)

Volgens het Nationaal Kompas Volksgezondheid van het RIVM hangen de volgende ziekten en aandoeningen samen met (ernstig) overgewicht (Nationaal Kompas, 2013):

  • Diabetes mellitus type 2
  • Hart- en vaatziekten
  • Enkele soorten kanker (slokdarm-, alvleesklier-, dikkedarm-, galblaas-, borst- (postmenopauzaal), baarmoeder- en nierkanker)
  • Aandoeningen van de galblaas
  • Aandoeningen van het bewegingsstelsel (waaronder artrose)
  • Aandoeningen van de ademhalingswegen (verminderde longfunctie, slaapapneu)
  • Onvruchtbaarheid
  • Depressie
  • Angststoornissen
  • Suïcide (zelf toegebracht letsel)

Daarnaast leidt overgewicht in de kindertijd vaak (bij tachtig procent van de kinderen) tot overgewicht op volwassen leeftijd (NJI website, 2020).  

Uit een literatuurreview van Singh et al. (2008) blijkt dat de voorspellende waarde toeneemt met de leeftijd en ook groter is naarmate de mate van het overgewicht toeneemt (Singh, et al., 2008). De kans voor een jongere met overgewicht om het overgewicht te houden als volwassene, is groter dan die voor een kind zonder overgewicht en is tussen 22 en 58%, terwijl de kans voor een obees adolescent om obees te blijven varieert tussen 24 en 90%.

Volwassenen die als kind obees waren, hebben zelfs onafhankelijk van hun gewicht op volwassen leeftijd een verhoogd risico op morbiditeit en mortaliteit (Must and Strauss, 1999).

Tracking is sterker voor kinderen met ouders met overgewicht dan voor kinderen van ouders zonder overgewicht (Wright et al. 2010). 

RealFit is bedoeld voor jongeren die voldoen aan de volgende kenmerken:

  • Ze hebben bij aanvang van RealFit de leeftijd van 13 tot 18 jaar.
  • Ze hebben bij aanvang een te hoge Body Mass Index (BMI), conform de afkapwaarden voor jongeren (blauwe kolommen in tabel 1), maar hebben geen morbide obesitas (> 30, gele kolom in tabel 1).
  • Ze zijn gemotiveerd om deel te nemen en ontvangen steun van ouders/gezinsleden.

Relevante kenmerken die verder van belang zijn op deze leeftijd / voor de doelgroep:

  • Deelname van jongeren aan sport- en beweegactiviteiten neemt af
  • Jongeren voldoen minder aan Beweegrichtlijnen 2017; matig en zwaar intensieve inspanning en bot- en spierversterkende activiteiten
  • Jongeren ontwikkelen op deze leeftijd een eigen voedingspatroon
  • ‘Uiterlijk’ speelt een belangrijke rol
  • De ‘tracking’ is hoog (grotere kans op overgewicht als volwassene)

Jongeren met een migratieachtergrond worden zeker niet uitgesloten, maar de interventie richt zich niet specifiek op deze groep. Zij vormen een interessante doelgroep van RealFit, omdat jongeren van een niet-westerse afkomst twee keer zo vaak overgewicht hebben. In het werkboek is daarom een aantal recepten opgenomen, die inspelen op jongeren met niet westerse achtergrond. Een verdere doorontwikkeling op dit thema kan interessant zijn.

Hoofddoel

Jongeren in de leeftijd van 13 tot 18 jaar met een te hoge BMI (vanaf 21,9 tot en met 30, zie tabel 1), die meedoen aan RealFit, realiseren duurzaam een afname of stabilisatie van hun overgewicht.

De deelnemende jongeren hoeven niet perse een gewichtsafname te realiseren. Door meer sporten en bewegen, zal de spiermassa toenemen. Dit kan zorgen voor een (positieve) gewichtstoename, waardoor bepaalde deelnemers per saldo geen concrete kilo’s verliezen. Er moet dus een gewichtsstabilisatie of –afname bereikt worden. Aangezien het grootste deel van de deelnemers nog in de groei is, zal een gewichtsstabilisatie op den duur leiden tot afname van de BMI.

Subdoel

Subdoelen gericht op deelnemende jongeren:

  • Het aantal deelnemers dat na RealFit (en bij de halfjaar follow-up) voldoet aan de Beweegrichtlijnen is toegenomen met tenminste 5%.
  • Het voedingspatroon van de deelnemers is significant verbeterd (alfa: 5% volgens de Child Eating Disorder Examination-Questionnaire) na RealFit (en bij de halfjaar follow-up).
  • De lichamelijke fitheid van de deelnemers is significant verbeterd (alfa: 5%) na RealFit (en bij de halfjaar follow-up), gemeten via Ästrand-test en de Baecke vragenlijst voor beweging.
  • De zelf- en lichaamswaardering van de deelnemers is significant (alfa: 5%) verbeterd na RealFit (en bij de halfjaar follow-up), waardoor hij/zij realistischer denkt over eten, uiterlijk en zichzelf (volgens Beck’s Depression Inventory-II, Rosenberg Self-Esteem Scale en vragenlijst ‘ ‘Gedachten over overgewicht’).

Subdoelen gericht op ouders van deelnemende jongeren:

  • Ouders zijn zich meer bewust van het overgewichtsprobleem bij hun kind door deelname aan de ouderavonden
  • Kennis op het gebied van voeding en beweging van de ouders wordt vergroot door deelname aan de ouderavonden, waardoor ze hun kind actief kunnen steunen tijdens en na de cursus.

De aanpak verschilt per deelnemer; elke deelnemer doorloopt een aanpak op maat dat in overleg met de begeleiders (psycholoog/gedragstherapeut, sportinstructeur en diëtist) wordt samengesteld.

Om te meten of te subdoelen worden behaald wordt bij aanvang en aan het einde van de cursus een tweetal soorten metingen verricht, te weten gezondheidsmetingen en een zelfrapportage van een aantal gedragingen en klachten. De resultaten geven inzicht in de effectiviteit van de cursus.

Metingen:

– Gezondheidsmeting: BMI en vetpercentage;

– Fitheidsmeting: Ästrand-test;

Zelfrapportage:

– Beweging: Baecke vragenlijst voor beweging (aangepast door de Universiteit Maastricht)

– Stemming: Beck’s Depression Inventory-II (BDI-II; Beck, Steer, & Brown, 1996, van der Does, 2002)

– Zelfwaardering: Rosenberg Self-Esteem Scale (Rosenberg, 1965)

– Gedachten over overgewicht (Universiteit Maastricht)

– Eetpathologie: Child Eating Disorder Examination-Questionnaire (chEDE-Q; Decaluwé en Braet, 200435; Jansen, Mulkens, Hamers & Jansen, 200736)?

Naast deze metingen vullen de jongeren en de ouders na afloop van de cursus een vragenlijst in met zowel (ervaren) effect- als procesvragen (Handboek RealFit, bijlage IV/evaluatie). Een half jaar na afloop van de cursus wordt een follow-up meting verricht (Handboek RealFit, paragraaf 9.4).

Opzet van de interventie

Initiatief

Lokale initiatiefnemers (beleidsmakers en uitvoerders) geven bij Huis voor Beweging aan een cursus RealFit te willen starten.

Lokale projectgroep

Aangezien het hier om een multidisciplinair programma gaat zijn bij de organisatie en uitvoering van RealFit meerdere partijen betrokken, zoals bijvoorbeeld de regionale thuiszorg organisatie / diëtist, organisatie voor gedragstherapeutische begeleiding, gemeente, regionale GGD, lokale en/of provinciale sportorganisaties, fitnesscentrum.

Uitvoering

RealFit begint met een voorlichtingsavond. Vervolgens start het 13-weken durende intensieve programma van RealFit (exclusief vakanties). De metingen vinden plaats voor de start van RealFit, op het eind van RealFit en na een 6 maanden follow-up.

RealFit bestaat uit:

  • voorlichtingsbijeenkomst (2 uur)
  • intakegesprek met meetmoment door diëtist (0-meting)
  • 13 beweeglessen van een uur
  • 3 voedingslessen van een uur
  • 4 individuele consulten met een diëtiste (1 X 45 min (intake), 3 X 30 min) ?
  • 10 psychologie/vaardigheidslessen van een uur verzorgt door een psycholoog of gedragstherapeut
  • 3 ouderbijeenkomsten van 1,5 uur
  • meetmoment bij afronding van het programma (1-meting)
  • nameting na 6 maanden (2-meting)

Er is expliciet gekozen voor een programma niet langer dan 13 weken om de aandacht van de jongeren er voldoende bij te houden.

In alle lessen wordt de link gelegd naar het dagelijks leven en hoe het geleerde geborgd kan worden.

Evaluatie en continuïteit ?

– evaluatie van resultaten en samenwerking

– continuïteit voor deelnemers / vervolgaanbod / follow-up meting

– beleidsmatige verankering

Locaties en Uitvoering

Gezien de multidisciplinaire aanpak is het programma bruikbaar voor iedereen, die vanuit zijn professie te maken heeft met de gezondheidsverbetering en sportstimulering van jongeren met overgewicht. Samenwerking tussen verschillende organisaties is hierbij waarschijnlijk noodzakelijk omdat een diëtist, psycholoog / gedragstherapeut en beweeginstructeur nodig zijn voor de uitvoering van RealFit. Organisaties die mogelijk kunnen samenwerken om RealFit op te zetten zijn: fitnesscentra, thuiszorgorganisaties, GGD, de geestelijke gezondheidszorg, huisartsen, scholen, fysiotherapeuten en diëtisten. In de voorbereidende cursus RealFit wordt de inhoud van RealFit behandeld en wat er nodig is voor de uitvoer van de cursus.

RealFit wordt meestal uitgevoerd in een fitnesscentrum. Er is een aantal redenen waarom is gekozen voor een fitnesscentrum:

  • Er wordt een breed scala aan sport- en beweegactiviteiten aangeboden, waarbinnen het aspect ‘plezier’ goed benadrukt kan worden.
  • Het is laagdrempelig, het kan ‘om de hoek’ plaatsvinden. ?
  • Binnen een fitnesscentrum is de cursus sport en geen therapie. ?
  • Begeleiding wordt verzorgd door professionele sportinstructeurs (MBO/HBO sportopleiding). ?

De instructeurs kunnen de deelnemers een juiste manier van bewegen aanleren tijdens de bijeenkomsten, die ook in andere settings kan worden gehanteerd.

RealFit is tot 2019 al meer dan 105 keer uitgevoerd.

RealFit is tussen 2012 en 2018 als erkende interventie opgenomen in de lijst van sport- en beweeginterventies van de Sportimpuls (ZonMw) en heeft als erkende interventie veel bekendheid verworven. Huis voor Beweging zorgt verder voor de promotie van RealFit, tijdens congressen en andere bijeenkomsten, waaraan professionals van gemeenten, eerstelijns gezondheidszorg en buurtsportcoaches deelnemen. Via nieuwsberichten op de website, waarnaar op sociale media wordt verwezen, wordt aandacht op RealFit gevestigd. Tevens worden nieuws en resultaten over RealFit verspreid via de Energiebrief van Huis voor Beweging, die ruim 1300 professionals, behorend tot de intermediairs van RealFit, bereikt. Echter de tamtam en mond-tot-mond reclame doen hun werk minstens zo goed.

Tijdens de scholing van lokale professionals wordt de implementatie van RealFit doorgenomen. Daarnaast bevat het Handboek RealFit alle informatie die zowel op beleids- als uitvoerend niveau nodig is om de implementatie van RealFit op een uniforme en een kwalitatief goede manier plaats te laten vinden. Er is een schematische weergave gemaakt van de verschillende acties en er is aangegeven in welke week ze moeten plaatsvinden. Daarnaast is onder het schema iedere actie kort toegelicht. De volgende acties worden benoemd: werving en pr; regelen locatie; regelen instructeurs; opstellen lesschema; aanmeldingen; uitnodigingen; informatiebijeenkomst; intakegesprekken; individuele consulten; kennismakingsles; evaluatie; afmeldingen; afsluiting.

Voor het opzetten van een succesvolle interventie is het van belang een lokaal netwerk op te bouwen en een werkgroep te vormen. Daarom is in het handboek een tabel opgenomen waarin mogelijke lokale organisaties genoemd worden met bijbehorende taken/rollen voor de implementatie van de interventie.

Voor de werving en uitvoering van RealFit zijn de volgende materialen verkrijgbaar bij de interventie eigenaar Huis voor Beweging:

Handboek RealFit

Het Handboek RealFit is bedoeld voor de uitvoerders van RealFit en is alleen verkrijgbaar samen met de licentie. Het omvat informatie die zowel op beleids- als uitvoerend niveau nodig is om de implementatie van RealFit op een uniforme en een kwalitatief goede manier plaats te laten vinden.

Folder

Er is een folder ontwikkeld die met én voor de jongeren is geschreven. De brochure omschrijft de problematiek rondom het overgewicht en het belang van een gezond beweeg- en eetpatroon. In de brochure worden de jongeren in hun taal als volwassenen benaderd. Deze brochure kan gebruikt worden bij de werving voor RealFit.

Flyer

Naast de brochure is er een flyer (ook bruikbaar voor de werving) ontwikkeld waarop ruimte is vrijgelaten om lestijden, plaats en contactpersoon te vermelden voor e´e´n of meerdere specifieke RealFit programma’s. De flyers hebben het formaat van een boekenlegger en kunnen met de brochure worden meegegeven. De flyers zijn in kleur gedrukt en kunnen door de lokale uitvoerders gemakkelijk afgedrukt (geprint) worden met de cursus-specifieke informatie.

Posters

De posters die ten behoeve van RealFit zijn ontwikkeld kunnen op vele plaatsen gebruikt worden. Zij zijn bijvoorbeeld geschikt om op scholen jongeren voor het eerst te informeren over en in aanraking te laten komen met RealFit.

Werkboek voor de deelnemers

Voor de deelnemers aan RealFit is er een werkboek beschikbaar met daarin informatie over RealFit, de opdrachten uit de vaardigheids- en voedingslessen en de vragenlijsten. Het werkboek is ontwikkeld door de samenwerkende partners in Zuid-Limburg.

Na het volgen van een cursus RealFit ontvangen initiatiefnemers een licentie en het handboek RealFit, waarin de RealFit-cursus gedetailleerd staat beschreven en alle overige bovenstaande materialen.

Website

Op de website van Huis voor beweging staat informatie over RealFit beschreven, zowel algemene informatie, als informatie voor professionals. https://www.huisvoorbeweging.nl/gecombineerde-leefstijlinterventies-van-huis-voor-beweging/over-realfit/

Belangrijke documenten

Uitgebreide beschrijving (pdf)

Contactpersonen


Beoordeling / erkenning

  • Goede aanwijzingen voor effectiviteit
Dit is een erkende interventie